Το ορεινό συγκρότημα του Ψηλορείτη που αναπτύσσεται σαν ένα φυσικό τείχος πάνω από τα χωριά του, κρύβει στο εσωτερικό του ένα ολόκληρο κόσμο που εδώ και χιλιάδες χρόνια ζει στους ίδιους ρυθμούς,  και ένα ποιμενικό τρόπο ζωής που μένει αναλλοίωτος από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Σε όλη τη ρίζα του Ψηλορείτη απλώνονται  156 χωριά, από τα οποία τα περισσότερα έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα λόγω των ιδιαίτερων αρχιτεκτονικών στοιχείων που παρουσιάζουν.

 Τα Ανώγεια, το κατ’ εξοχήν χωριό του Ψηλορείτη,  σκαρφαλωμένο κυριολεκτικά στις πλαγιές του, αποτελεί σήμερα τον πιο χαρακτηριστικό οικισμό του μεγάλου βουνού. Με έντονο κρητικό χρώμα ιδιαίτερες φυσιογνωμίες και αξιόλογη τουριστική υποδομή αποτελεί πόλο έλξης για πολλούς επισκέπτες.

Προχωρώντας θα φτάσουμε στην Αξό, φημισμένη αρχαία πόλη της Κρήτης, στα Ζωνιανά και τα Λειβάδια, χαρακτηριστικά κτηνοτροφικά χωριά του Μυλοποτάμου.

Συνεχίζοντας τη διαδρομή μας θα συναντήσουμε τον παραδοσιακό οικισμό του  Γαράζου. Εκεί υπάρχουν αξιόλογα κτίσματα και παλιά αρχοντικά.

Παρακάτω θα συναντήσουμε το Πέραμα, πρωτεύουσα του δήμου Γεροποτάμου. Στον κοντινό παραδοσιακό οικισμό των Μαργαριτών, ο επισκέπτης θα απολαύσει το ειδυλλιακό τοπίο με την πανοραμική θέα προς το βουνό και τη θάλασσα, και θα επισκεφτεί τα εργαστήρια παραδοσιακής και σύγχρονης αγγειοπλαστικής.

Η περιοχή του Αμαρίου καλύπτει το νοτιοανατολικό τμήμα του Νομού Ρεθύμνης. Μικρή αποκομμένη αλλά και αυθ εντική η επαρχία αυτή διατηρεί ένα βαθύτατα παραδοσιακό χαρακτήρα.

Ο επισκέπτης του Αμαρίου θα ανακαλύψει μια διαφορετική Κρήτη, μακριά από τα πολυσύχναστα τουριστικά θέρετρα. Λοχριά, Πλάτανος,  Αποδούλου, Νίθαυρη, Κουρούτες, Φουρφουράς, Πλατάνια, Βισταγή, μικρά χωριά στις πλαγιές του Ψηλορείτη, με αγροτοκτηνοτροφικό πληθυσμό και κατοίκους που προσπαθούν να κρατηθούν στον τόπο τους.

Προχωρώντας, αφήνοντας πίσω σου το Αμάρι, θα φτάσεις στην περιοχή της Πάνω Ρίζας. Το πλούσιο ανάγλυφο των λόφων, όπου κυριαρχούν πανάρχαιοι ελαιώνες, κρύβει αναρίθμητες εκπλήξεις.

Στο κέντρο του ορεινού όγκου της Πάνω Ρίζας αναπτύσσεται το κεφαλοχώρι της περιοχής, ο Ζαρός. Πνιγμένος στο πράσινο, εξαιτίας των πολλών πηγαίων νερών της περιοχής, περιβάλλεται από ένα σύμπλεγμα λόφων που συνθέτουν ένα εξαιρετικής ομορφιάς ανάγλυφο.

Στη θέση Βότομος, στη ρίζα ακριβώς του βουνού , σε ένα τοπίο μοναδικής ομορφιάς, υπάρχει η μικρή λίμνη στη θέση των αρχαίων πηγών.

Άλλο κεφαλοχώρι της περιοχής είναι η Γέργερη,  που απλώνεται στην πλαγιά της ρίζας του Ψηλορείτη. Αξίζει μια επίσκεψη στα γραφικά δρομάκια του χωριού και στα εργαστήρια ντόπιων παραδοσιακών καλλιτεχνών.

Αξιόλογα χωριά είναι επίσης τα Βορίζια και οι Καμάρες, με το ομώνυμο  σπήλαιο.

Ο Ψηλορείτης οριοθετεί προς δυσμάς την περιοχή του Μαλεβυζίου. Είναι μια περιοχή γεμάτη δυναμισμό, με ανάμικτη παραδοσιακή οικονομία , αγροτική και κτηνοτροφική.

Οι Γωνιές διατηρούν την φυσιογνωμία ενός ορεινού οικισμού που είναι σκαρφαλωμένες πάνω στο ύψωμα * Φιλιόρημο *.    

Ο Κρουσώνας είναι ένα μεγάλο χωριό χτισμένο στους πρόποδες του Ψηλορείτη. Οι περισσότεροι κάτοικοί του ασχολούνται με την αμπελοκαλλιέργεια . Τα τελευταία χρόνια άρχισε να αποκαλύπτεται το πανάρχαιο πρόσωπο της περιοχής, καθώς οι ανασκαφές δείχνουν πλούσια οικιστική δραστηριότητα.