Ο πιο μικρός, σε έκταση οικισμός της περιοχής, αλλά ακόμα και η πιο ασήμαντη πέτρα του Ψηλορείτη, κρύβουν μέσα τους την πολυτάραχη ιστορία της Κρήτης, που χάνεται στα βάθη των αιώνων. 

 Πλήθος οι αρχαιολογικοί τόποι και μνημεία, που αναδεικνύουν την κατοίκηση του Ψηλορείτη από τα Μινωικά χρόνια: Ιδαίον Άντρον, Ζώμινθος, Ακρόπολη της Αξού, Αρχαία Ελεύθερνα, μινωικός θολωτός τάφος Μαργαριτών, Αρχαία Σίβρυτος, Αποδούλου, Μοναστηράκι, Αρχαία Ριζηνία, Σκλαβόκαμπος, Καμαραϊκό Σπήλαιο, Φαιστός, Γόρτυνα κ.ά.

Το πέρασμα από την Κρήτη διαφόρων κατακτητών (Ρωμαίοι, Σαρακηνοί, Ενετοί, Τούρκοι) έχει αποτυπωθεί πάνω στα χώματα του Ψηλορείτη με διάφορα μνημεία που υποδηλώνουν, σε κάποιο βαθμό, το σεβασμό των κατακτητών αυτών στο ιερό βουνό. Άφθονα και τα μνημεία  των νεότερων χρόνων: Ελληνικά, Θρόνος Αμαρίου, Επισκοπή, Μαργαρίτες, Γαράζο και Ενετικό τυροκομείο Ζωμίνθου του Μυλοποτάμου, Μαγαρικάρι, Καμαριώτης, και αλλού.

Τα αναρίθμητα μοναστήρια του Ψηλορείτη, που αποτελούν ένδειξη της θρησκευτικής πίστης των νεότερων χρόνων, είναι διάσπαρτα στο βουνό και πολλά από αυτά είχαν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο μακραίωνο αγώνα των Κρητικών για λευτεριά. Τα χαρακτηριστικότερα αυτά μοναστήρια, με τον πλούσιο διάκοσμο με τοιχογραφίες της βυζαντινής περιόδου αλλά και της ενετοκρατίας, είναι: στην περιοχή του Μυλοποτάμου, η Μονή Αρκαδίου με πρόσφατα χαραγμένο στην μνήμη μας το ολοκαύτωμα της Μονής επί Τουρκοκρατίας και την εθελοθυσία των 600 Κρητικών, η Μονή Δισκουρίου (μοναστήρι φρουριακού τύπου) και η Μονή του Σωτήρα Χριστού στη Χαλέπα, στο Αμάρι  η Μονή Ασωμάτων, στην περιοχη του Μαλεβυζίου η Μονή της Αγίας Ειρήνης, η Μονή Ιερουσαλήμ και η Μονή Γοργολαΐνη , η Μονή Βροντησίου, στη Νότια Ρίζα του Ψηλορείτη η Μονή Βρωμονερού και η Μονή Οδηγητρίας.

Κάθε χωριό του Ψηλορείτη, άλλο με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική του, άλλο με τα ονομαστά προϊόντα του, άλλο με την ξεχωριστή φιλοξενία του, άλλο με τους ιδιαίτερους κατοίκους του, αποτελεί φυσικό αξιοθέατο που, εξερευνώντας το, ο κάθε επισκέπτης θα ανακαλύψει τη μαγεία του βουνού αυτού.